Acil Durum Planı Nasıl Hazırlanır? (2026 Rehber)

Acil durum planı, bir işyerinde yangın, patlama, deprem, kimyasal yayılım, sel ya da sabotaj gibi olayların gerçekleşmesi hâlinde kimin ne yapacağını önceden yazan ve tatbikatla sınanan resmi bir dokümandır. Sahada bu plan çoğu zaman iki uçta yaşanır: ya "bizde yangın tüpü var, kroki de asılı" denip hiç hazırlanmaz, ya da bir danışmandan alınan, duvarda çerçeveli duran ama tek bir çalışanın bile içeriğini bilmediği ölü bir dosyaya dönüşür. Oysa acil durum planı, olay anında düşünmeye vakit olmadığı için önceden düşünülmüş kararların listesidir; asıl değeri de sadece hazırlanmasında değil, görevlilerinin belli, tatbikatının yapılmış ve güncel olmasındadır. Bu yazıda acil durum planının ne olduğunu, hangi işyerlerinde zorunlu olduğunu, adım adım nasıl hazırlandığını, kaç kişi görevlendirmek gerektiğini, ne sıklıkta tatbikat ve yenileme yapıldığını ve eksikliğinin sonuçlarını ele alıyoruz.

Acil durum planı nedir?

Acil durum planı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 11 ve 12. maddeleri ile bunlara bağlı İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik uyarınca hazırlanan; işyerinde ortaya çıkabilecek acil durumları, bunları önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri, görevlendirilecek kişileri, tahliye yollarını ve müdahale adımlarını belgeleyen yazılı bir dokümandır. Kanunun mantığı basittir: acil durum anında kimse yönetmelik okumaz, o yüzden okunacak her şey öncesinde okunmuş, kararlaştırılmış ve prova edilmiş olmalıdır.

Plan üç soruya cevap verir: Ne olabilir? (işyerine özgü acil durumların belirlenmesi), Olmadan ne yapacağız? (önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler), Olduğunda kim ne yapacak? (görevliler, müdahale, tahliye ve haberleşme akışı). Bu üçünden biri eksikse elinizdeki şey bir plan değil, bir niyet beyanıdır.

Önemli bir ayrım: acil durum planı ile risk değerlendirmesi aynı şey değildir ama birbirinden beslenir. Risk değerlendirmesi günlük çalışma sırasındaki tehlikeleri ve kontrol tedbirlerini ele alır; acil durum planı ise o tehlikelerin kontrolden çıktığı olağanüstü ânı yönetir. Sağlıklı bir uygulamada acil durum planı, risk değerlendirmesinde tespit edilen senaryolar üzerine kurulur.

Acil durum planı hangi işyerlerinde zorunludur?

En sık yapılan hata, acil durum planını çalışan sayısına bağlı sanmaktır. Oysa yükümlülük çalışan sayısı ve tehlike sınıfı ayrımı olmaksızın bütün işyerlerini kapsar. İki çalışanı olan bir atölye ile beş yüz kişilik bir fabrika arasındaki fark, planın olup olmaması değil, kapsamı ve görevlendirilecek kişi sayısıdır.

Tehlike sınıfı ise planın ne kadar sık yenileneceğini, kaç destek elemanı görevlendirileceğini ve senaryoların derinliğini belirler. Çok tehlikeli sınıfta yer alan bir kimya tesisiyle az tehlikeli sınıftaki bir ofisin planı aynı hacimde olmaz; ama ikisinin de tahliye yolu, toplanma yeri ve sorumlu kişisi yazılı olmak zorundadır.

Acil durum planı adım adım nasıl hazırlanır?

Planı "danışmandan gelen şablonu doldurmak" olmaktan çıkarıp gerçekten işleyen bir sisteme dönüştürmek için sırasıyla şu adımlar izlenir.

1. İşyerine özgü acil durumları belirleyin

İlk adım, şablondaki genel başlıkları değil, sizin işyerinizde gerçekten olabilecek olayları listelemektir. Yangın ve deprem her işyeri için ortaktır; bunun ötesinde faaliyetinize göre patlama, kimyasal veya gaz sızıntısı, elektrik kaynaklı olaylar, yüksekten düşme ve mahsur kalma, makine sıkışması, sel ve su baskını, ilk yardım gerektiren ani hastalıklar, sabotaj ve tehdit gibi başlıklar eklenir. Bu listeyi çıkarırken kullanılan kimyasalların güvenlik bilgi formları, geçmiş kaza ve ramak kala kayıtları ve saha ekibinin tecrübesi en iyi üç kaynaktır.

2. Önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri yazın

Her acil durum için iki tür tedbir tanımlanır: olayın oluşmasını önleyecek tedbirler (topraklama, patlamadan korunma, sıcak iş izni, doğru depolama kuralları) ve olduğunda etkisini sınırlandıracak tedbirler (yangın algılama ve söndürme sistemi, gaz dedektörü, acil durdurma butonu, duman tahliyesi, yangın bölmelendirmesi). Bu ayrım önemlidir, çünkü çoğu plan yalnızca "yangın çıkarsa ne yapacağız" kısmını yazıp yangının çıkmasını zorlaştıran tedbirleri atlar.

3. Görevlendirmeleri yapın ve eğitimlerini tamamlayın

Plan, isimsiz olduğu anda uygulanamaz hâle gelir. Yönetmelik bu yüzden üç görev alanı için özel eğitimli çalışan görevlendirilmesini şart koşar: arama, kurtarma ve tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım. Görevliler yalnızca listeye yazılmakla kalmaz; konusuna uygun eğitim almış ve gerekli donanıma sahip olmak zorundadır. Vardiyalı çalışılan işyerlerinde her vardiyada yeterli görevlinin bulunması gerektiği de sıkça atlanan bir noktadır.

4. Dokümantasyonu ve krokileri hazırlayın

Plan yazılı olarak hazırlanır, işveren tarafından onaylanır ve işyerinde saklanır. Ekinde bulunması gerekenler: kat ve bölüm bazında kaçış (tahliye) planları, acil çıkış kapıları ve yönlendirme işaretleri, yangın söndürme cihazlarının ve acil durum ekipmanının konumu, toplanma yeri, iç ve dış acil durum haberleşme listesi (112, itfaiye, AFAD, işveren vekili, İSG uzmanı, işyeri hekimi) ve görevlendirilen kişilerin isim-iletişim listesi. Krokiler, çalışanların göreceği yerlerde asılı olmalıdır; dosyada durup duvarda olmayan bir kaçış planı ne denetimde ne de kazada işe yarar.

5. Çalışanları bilgilendirin

Bir plan, ancak onu uygulayacak kişiler tarafından biliniyorsa vardır. Tüm çalışanlara; hangi durumda nasıl davranacakları, alarmı nasıl verecekleri, hangi kapıdan çıkacakları ve nerede toplanacakları anlatılır. Yeni işe başlayanlar, alt işveren çalışanları ve ziyaretçiler bu bilgilendirmenin en çok atlanan grubudur — oysa bir tahliyede en çok kaybolan da onlardır.

6. Tatbikat yapın ve sonucunu raporlayın

Planın kağıt üstünde mi sahada mı olduğunu gösteren tek gerçek test tatbikattır. Tatbikat sonrası aksaklıklar — geç fark edilen alarm, kilitli çıkış kapısı, toplanma yerine ulaşamayan bölüm, sayımda eksik kalan personel — raporlanır ve plan buna göre düzeltilir. Tatbikatın amacı "yapıldı" tutanağı üretmek değil, planın zayıf halkasını kaza olmadan bulmaktır.

Kaç kişi görevlendirmek gerekiyor?

Görevli sayısı, işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına bağlıdır. Yönetmeliğe göre destek elemanı sayıları şöyledir:

Tehlike sınıfı	Arama, kurtarma ve tahliye	Yangınla mücadele
Az tehlikeli	Her 50 çalışana kadar en az 1 kişi	Her 50 çalışana kadar en az 1 kişi
Tehlikeli	Her 40 çalışana kadar en az 1 kişi	Her 40 çalışana kadar en az 1 kişi
Çok tehlikeli	Her 30 çalışana kadar en az 1 kişi	Her 30 çalışana kadar en az 1 kişi

Dikkat edilmesi gereken iki nokta var. Birincisi, bu iki alan ayrı ayrı hesaplanır: tehlikeli sınıfta 80 çalışanı olan bir işyerinde 2 arama-kurtarma-tahliye görevlisi ve 2 yangınla mücadele görevlisi gerekir. İkincisi, on çalışandan az ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde bu görevlerin tamamı için en az bir çalışanın görevlendirilmesi yeterlidir.

İlk yardımcı sayısı ise ayrı bir mevzuata, İlk Yardım Yönetmeliği'ne tabidir ve oranlar daha sıkıdır: az tehlikeli işyerlerinde her 20 çalışana, tehlikeli işyerlerinde her 15 çalışana, çok tehlikeli işyerlerinde her 10 çalışana kadar en az bir sertifikalı ilk yardımcı bulundurulur. Sahada en sık görülen eksiklik de budur: destek elemanları atanmış olsa bile sertifikalı ilk yardımcı sayısı yetersiz kalır ya da sertifikaların geçerlilik süresi dolduğu hâlde güncelleme eğitimi alınmaz.

Tatbikat ve yenileme sıklığı

Acil durum planı hazırlandığı anda donmaz; iki ayrı takvime bağlıdır.

• Tatbikat: İşyerlerinde yılda en az bir defa tatbikat yapılır. Tatbikat gerçekçi senaryolarla yürütülür, sonuçları raporlanır; eksiklikler tespit edildiğinde gerekli düzeltmeler yapılır ve plan güncellenir.
• Planın yenilenmesi: Hazırlanan plan, tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla yenilenir — çok tehlikeli işyerlerinde 2 yılda bir, tehlikeli işyerlerinde 4 yılda bir, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir.

Bu sürelerden bağımsız olarak plan, işyerinde yeni bir acil durum ortaya çıkaran değişiklik yaşandığında da gözden geçirilir: yeni bir üretim hattı veya kimyasal, bina tadilatı, çalışan sayısında ciddi artış, tehlike sınıfının değişmesi ya da yaşanan bir kaza sonrası plan yeniden ele alınmalıdır. Sadece süre takvimine bakan bir işletme, altı ay önce devreye aldığı yeni hattı kapsamayan bir planla çalışıyor olabilir.

En sık yapılan hatalar

• Şablon plan: Başka bir sektörden kopyalanmış, işyerinin gerçek senaryolarını içermeyen doküman. Denetimde ilk fark edilen şey, planda hiç geçmeyen bir kimyasalın sahada duruyor olmasıdır.
• Görevlilerin haberi olmaması: Listede adı yazan çalışanın kendi görevini bilmemesi ya da o kişinin işten ayrılmış olması. Görevli listesi, personel hareketleriyle birlikte güncellenmelidir.
• Kilitli veya kapalı acil çıkış: Hırsızlık kaygısıyla kilitlenen, önüne palet istiflenen çıkışlar. En iyi plan bile kapalı bir kapıyı açamaz.
• Tatbikatın kağıt üstünde kalması: Yapılmadığı hâlde tutanağı imzalanan tatbikat, hem eksik bir yükümlülük hem de bir kaza sonrası ağır bir kusur göstergesidir.
• Takip edilmeyen eksikler: Tatbikat raporundaki "yönlendirme levhaları yenilenecek" maddesinin sorumlusu ve termini olmadığı için bir sonraki tatbikatta aynı maddenin yeniden yazılması.

Planın eksik olmasının sonuçları

Acil durum yükümlülükleri, 6331 sayılı Kanun'un idari para cezası maddesi kapsamındadır ve cezalar her bir yükümlülük için ayrı ayrı uygulanır; aykırılık devam ettiği sürece her ay yeniden işletilir. Yani "acil durum planı yok" tek bir ceza değildir: plan, görevlendirme, tatbikat ve tahliye düzenlemeleri ayrı kalemler olarak değerlendirilebilir. Güncel tutarlar için iş güvenliği idari para cezaları 2026 listesine göz atabilirsiniz.

Asıl ağır sonuç ise ceza değildir. Bir yangın ya da iş kazası sonrasında yürütülen incelemede planın hiç olmaması, güncel olmaması veya tatbikatın yapılmamış olması doğrudan işverenin gerekli özeni göstermediği yönünde değerlendirilir; bu da tazminat ve cezai sorumluluk açısından belirleyici olur. Sigorta süreçlerinde de aynı belgeler istenir.

Kimler için kritik?

Acil durum planı her işyerinin yükümlülüğüdür; ancak yönetimi şu ortamlarda ciddi bir takip işine dönüşür: vardiyalı ve çok bölümlü üretim tesisleri (her vardiyada ayrı görevli seti gerekir), yanıcı-parlayıcı madde bulunduran kimya, boya ve depolama tesisleri, yoğun insan sirkülasyonu olan AVM, otel ve hastane gibi bina işletmeleri, alt işveren çalışanlarının sürekli değiştiği şantiyeler ve tek bir İSG uzmanının birden çok lokasyonu yürüttüğü çok tesisli şirketler. Hepsinin ortak zorluğu aynıdır: planı hazırlamak değil, görevlilerin güncelliğini, sertifika sürelerini, tatbikat tarihlerini ve tatbikat sonrası aksiyonları unutmadan izlenebilir biçimde yürütmek.

Periyon ile

Periyon İSG, acil durum yönetimini klasörde bekleyen bir dosya olmaktan çıkarıp kendi kendini hatırlatan bir düzene dönüştürür. Acil durum görevlileri — arama-kurtarma-tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım — tesis ve vardiya bazında kayıtlıdır; aldıkları eğitimler ve sertifika geçerlilik tarihleri sistemde tutulduğu için süresi dolmaya yaklaşan bir ilk yardımcı sertifikası siz fark etmeden önce uyarıya döner. Yıllık tatbikat ve planın tehlike sınıfına göre yenileme tarihi periyodik görev olarak tanımlanır; zamanı geldiğinde sorumluya düşer, "geçen tatbikat ne zamandı?" sorusu ortadan kalkar. Tatbikat sonrası çıkan eksikler ve ramak kala bildirimleri, sorumlusu ve termini olan aksiyonlara dönüştüğü için bir sonraki tatbikatta aynı maddeyi yeniden yazmazsınız. Acil durum senaryoları risk değerlendirmesiyle aynı yapıda tutulduğundan, sahada değişen bir tehlike planı da tetikler. Tüm kayıtlar tarih ve sorumlu bilgisiyle saklandığı için bir denetimde ya da kaza sonrası incelemede istenen belge dakikalar içinde çıkar. Acil durum planınızı güncel, görevlilerinizi belli ve tatbikatlarınızı takvimli tutmak için Periyon İSG modülünü inceleyin.