Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? (6331 Adım Adım)
Risk değerlendirmesi, bir işyerindeki tehlikelerin sistematik olarak tespit edilip bu tehlikelerin doğurduğu risklerin ölçüldüğü ve önceliklendirilerek kontrol altına alındığı çalışmadır. Sahada çoğu işveren bunu "denetimde istenen bir dosya" olarak bilir; oysa 6331 sayılı kanunun tüm İSG yapısını üzerine kurduğu temel budur. Acil durum planı, eğitim konuları, sağlık gözetimi, kullanılacak koruyucu donanım — hepsi risk değerlendirmesinin çıktısından beslenir. Bu yüzden risk değerlendirmesi eksikse, arkasındaki her yükümlülük de dayanaksız kalır. Bu yazıda risk değerlendirmesinin ne olduğunu, kimin yapacağını, adım adım nasıl yapıldığını, hangi yöntemin ne zaman kullanılacağını ve ne sıklıkla yenilenmesi gerektiğini ele alıyoruz.
Risk değerlendirmesi nedir?
Tanıma girmeden önce iki kavramı ayırmak gerekir, çünkü sahadaki en yaygın karışıklık buradan çıkar:
- Tehlike: Zarar verme potansiyeli taşıyan durum ya da kaynak. Örneğin koruyucusu sökülmüş bir kayış-kasnak, yerdeki yağ lekesi, gürültülü bir kompresör.
- Risk: O tehlikeden kaynaklanan zararın gerçekleşme olasılığı ile şiddetinin birleşimi. Yani tehlike bir kaynak, risk ise bir ölçüdür.
Risk değerlendirmesi; işyerindeki tehlikeleri belirlemek, bunların risk düzeyini hesaplamak, kabul edilebilir olup olmadığına karar vermek ve kabul edilemeyenler için önlem planlamak amacıyla yürütülen çalışmadır. Yasal dayanağı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 10. maddesi ile İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'dir. Kanun bunu tercihe bırakmaz: çalışan sayısına ve tehlike sınıfına bakılmaksızın kapsamdaki her işyeri için zorunludur — tek çalışanı olan bir atölye dahil.
Kimler yapar? Risk değerlendirmesi ekibi
Risk değerlendirmesi tek kişinin masa başında dolduracağı bir form değildir; yönetmelik bunu bir ekip işi olarak tanımlar. Ekipte şunlar bulunur:
- İşveren veya işveren vekili — ekibin başındadır, kaynak ve karar yetkisi ondadır.
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi — görevlendirilmiş olanlar.
- Çalışan temsilcileri — işi fiilen yapan tarafın sesi.
- Destek elemanları — ilk yardım, yangın ve tahliye konularında görevlendirilmiş kişiler.
- İşyerindeki bölümleri tanıyan, bilgi sahibi çalışanlar.
Ekipte çalışanın yer alması bir formalite değil, çalışmanın kalitesini belirleyen unsurdur. Bir presin gerçekte nasıl kullanıldığını, hangi kısayolun vardiya baskısında hangi sıklıkla yapıldığını en iyi o makinenin başındaki operatör bilir. Sadece uzman gözüyle yazılmış bir risk değerlendirmesi prosedürdeki işi anlatır; sahadaki işi değil.
Risk değerlendirmesi nasıl yapılır? Adım adım
Yönetmelik süreci dört ana adımda tanımlar. Sıralama önemlidir: her adım bir öncekinin çıktısıyla beslenir.
1. Hazırlık ve tehlikelerin tanımlanması
Önce ekip kurulur, işyeri bölümlere ayrılır ve her bölüm için tehlikeler toplanır. Bu adımda yalnızca gözlem yetmez; şu kaynaklar birlikte taranır: işyeri turu ve gözlem, çalışanlarla görüşme, geçmiş iş kazası ve meslek hastalığı kayıtları, ramak kala bildirimleri, bakım ve arıza geçmişi, kimyasal güvenlik bilgi formları, makine kullanım kılavuzları, periyodik kontrol raporları ve ortam ölçüm sonuçları (gürültü, toz, aydınlatma, termal konfor).
Burada bakım verisi çoğu ekibin kaçırdığı bir hazinedir. Sürekli arızalanan bir ekipman aynı zamanda sürekli müdahale edilen, sürekli koruyucusu açılan ekipmandır — yani bir kaza adayıdır. Düzenli arıza takibi yapan bir işletme, tehlike listesini tahminle değil kendi geçmişiyle doldurur.
2. Risklerin belirlenmesi ve analizi
Tespit edilen her tehlike için "kim, nasıl, ne kadar zarar görebilir?" sorusu yanıtlanır ve risk bir yöntemle puanlanır. Bu adımda risk, olasılık ve şiddet bileşenlerine ayrılarak sayısallaştırılır. Amaç mükemmel bir sayı bulmak değil, riskleri birbiriyle kıyaslanabilir hale getirmektir — çünkü sonraki adımda hangisine önce müdahale edeceğinize karar vereceksiniz.
3. Risk kontrol adımları
Kabul edilemez bulunan riskler için önlem belirlenir. Yönetmelik burada gelişigüzel bir önlem seçimine izin vermez; kontrol hiyerarşisi sırasıyla uygulanır:
| Sıra | Önlem | Örnek | Etkisi |
|---|---|---|---|
| 1 | Tehlikeyi ortadan kaldırma | Riskli prosesin tümüyle terk edilmesi | En kalıcı çözüm |
| 2 | İkame (daha az tehlikeliyle değiştirme) | Solventin su bazlı ürünle değişimi | Çok yüksek |
| 3 | Mühendislik önlemleri | Makine koruyucusu, havalandırma, izolasyon | Yüksek — kişiden bağımsız |
| 4 | İdari önlemler | Prosedür, eğitim, rotasyon, işaretleme | Orta — uygulamaya bağlı |
| 5 | Kişisel koruyucu donanım (KKD) | Eldiven, kulaklık, baret | En son çare |
Sahadaki en yaygın hata, listenin en altından başlamaktır: koruyucusu sökülmüş bir makine için "operatöre eldiven verelim" demek, riski değil yalnızca sorumluluğu taşır. KKD, üstteki basamaklar tükendiğinde başvurulan tamamlayıcıdır; ilk refleks değildir.
Her önlem için sorumlu kişi ve termin tarihi yazılmalıdır. Sorumlusu ve tarihi olmayan bir önlem, önlem değil temennidir. Önlem uygulandıktan sonra risk yeniden puanlanır — buna artık risk (rezidüel risk) denir ve amaç, bu değerin kabul edilebilir seviyeye inmesidir.
4. Dokümantasyon ve takip
Çalışma raporlanır; ekip üyelerince imzalanır, tehlike–risk–önlem–sorumlu–termin bilgileri kayda geçer. Ancak dosyanın imzalanması işin bitmesi değil başlamasıdır. Risk değerlendirmesinin işe yaraması, içindeki önlem maddelerinin gerçekten kapanmasına bağlıdır. Klasörde duran ama hiçbir maddesi takip edilmeyen bir risk değerlendirmesi, ne denetimde ne kazada sizi korur.
Hangi yöntem? 5x5 matris ve Fine-Kinney
Yönetmelik belirli bir yöntemi dayatmaz; işyerine uygun olması yeterlidir. Türkiye'de en yaygın iki yöntem şunlardır:
- 5x5 Matris (L Tipi): Risk = Olasılık × Şiddet. Her iki bileşen 1–5 arasında puanlanır, sonuç 1–25 aralığında çıkar. Basit, hızlı ve anlaşılırdır; az tehlikeli işyerleri ve ofisler için genellikle yeterlidir.
- Fine-Kinney: Risk = Olasılık × Frekans × Şiddet. Maruz kalma sıklığını ayrı bir çarpan olarak eklediği için daha ayrıştırıcıdır. Üretim tesisleri, kimyasal prosesler ve çok tehlikeli sınıf işyerlerinde tercih edilir.
İki yöntemin farkını bir örnek netleştirir: yılda bir kez girilen bir kazan dairesindeki tehlike ile her vardiya kullanılan bir presteki tehlike, 5x5 matriste aynı puanı alabilir. Fine-Kinney, frekans çarpanı sayesinde presi öne çıkarır. Ekibiniz sahada gerçekte hangi tehlikeye kaç kez maruz kalıyorsa, yöntem bunu görebilmelidir.
Örnek: 5x5 matris ile bir risk satırı
| Tehlike | Olası zarar | Olasılık | Şiddet | Risk | Önlem | Artık risk |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Pres koruyucusunun devre dışı bırakılması | Uzuv kaybı | 3 | 5 | 15 — Yüksek | Çift el kumanda + koruyucu kilidi (mühendislik) | 4 — Düşük |
| Yerdeki hidrolik yağ sızıntısı | Kayma, düşme | 4 | 3 | 12 — Yüksek | Sızıntı onarımı + periyodik bakım planına alma | 3 — Düşük |
| Kompresör gürültüsü (85 dB üzeri) | İşitme kaybı | 4 | 4 | 16 — Yüksek | Akustik kabin (mühendislik) + kulaklık (KKD) | 4 — Düşük |
Tablodaki asıl kritik sütun sonuncusudur. Bir risk değerlendirmesi ancak "önlemden sonra risk gerçekten düştü mü?" sorusunu yanıtlıyorsa değerlendirme sayılır; yoksa yalnızca bir tehlike listesidir.
Risk değerlendirmesi ne sıklıkla yenilenir?
Risk değerlendirmesinin bir geçerlilik süresi vardır ve bu süre tehlike sınıfına göre değişir:
| Tehlike sınıfı | Yenileme süresi | Örnek işyerleri |
|---|---|---|
| Az tehlikeli | 6 yılda bir | Ofis, büro, danışmanlık |
| Tehlikeli | 4 yılda bir | Metal işleme, gıda üretimi, lojistik deposu |
| Çok tehlikeli | 2 yılda bir | İnşaat, maden, kimya, ağır sanayi |
Bu süreler üst sınırdır. Aşağıdaki durumlar ortaya çıktığında süre dolmasa da risk değerlendirmesi kısmen veya tamamen yenilenir:
- İşyerinin taşınması veya binada değişiklik yapılması,
- Yeni makine, ekipman, teknoloji veya üretim yönteminin devreye girmesi,
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olayı yaşanması,
- Çalışma ortamı ölçüm sonuçlarında ya da sağlık gözetiminde bir bulgu çıkması,
- İlgili mevzuatta değişiklik olması.
Özellikle üçüncü madde sahada en çok atlanandır: ramak kala, size bedava verilmiş bir uyarıdır. Kimse zarar görmeden aynı senaryoyu göstermiştir. Ramak kala kayıtlarını risk değerlendirmesine geri beslemeyen bir işletme, aynı olayın bir sonraki tekrarını kaza olarak öğrenir.
En sık yapılan hatalar
- Şablon doldurmak: Başka bir işyerinin dosyasını isim değiştirerek kullanmak. Kendi makinenizde olmayan bir tehlike listelenmişken, sahadaki gerçek tehlike dosyada yer almaz.
- Çalışanı sürece katmamak: Prosedürdeki işi değerlendirip fiilen yapılan işi kaçırmak.
- Önleme sorumlu ve termin yazmamak: Kapanmayan önlem, denetimde "tespit ettiniz ama gereğini yapmadınız" anlamına gelir — bu, hiç tespit etmemekten daha ağır bir tablodur.
- KKD ile başlamak: Kontrol hiyerarşisini atlayıp riski çalışanın üzerine bırakmak.
- Kazadan sonra güncellememek: Yenileme tetikleyicilerini yalnızca takvim olarak okumak.
- Dosyayı rafa kaldırmak: Yılda bir kez, denetim haberi gelince hatırlanan bir belge haline getirmek.
Yapılmazsa ne olur?
Risk değerlendirmesinin yapılmaması, 6331'in en ağır yaptırımlı kalemlerinden biridir. İlk tespitte idari para cezası uygulanır; eksiklik giderilmezse ceza aykırılığın devam ettiği her ay için yeniden kesilir. 2026 tutarları yaklaşık 66.664–199.993 TL aralığında başlar, devam eden her ay için ~100.119–300.357 TL olarak işler ve tehlike sınıfına göre yukarı çıkar. Yani gecikme cezayı sabit bırakmaz; büyütür. Tutarlar tehlike sınıfına ve işyeri koşullarına göre değiştiğinden, kesin tarife için her zaman ÇSGB / İSG Genel Müdürlüğü'nün güncel listesini esas alın.
Parasal boyut ise tablonun yalnızca bir yüzü. Bir iş kazası sonrası açılan davada risk değerlendirmesinin varlığı, güncelliği ve içindeki önlemlerin uygulanıp uygulanmadığı, işverenin gerekli özeni gösterip göstermediğinin temel delilidir. Diğer ceza kalemlerinin nasıl katlandığını iş güvenliği idari para cezaları 2026 yazımızda ayrıntısıyla ele almıştık.
Kimler için kritik?
Yükümlülük, çalışan sayısından bağımsız olarak kapsamdaki her işyerini bağlar; ancak risk değerlendirmesini yönetmek şu işletmelerde belirgin biçimde zorlaşır: çok sayıda makine ve hat barındıran üretim tesisleri, sahası sürekli değişen inşaat ve saha ekipleri, birden fazla lokasyonu tek merkezden yöneten çok tesisli işletmeler, kimyasal maruziyeti olan proses tesisleri ve birden çok müşterinin dosyasını takip eden OSGB'ler. Ortak sorun aynıdır: tehlike listesini çıkarmak değil, önlemlerin ve terminlerin takibi.
Periyon ile
Periyon İSG, risk değerlendirmesini bir Excel dosyası olmaktan çıkarıp yaşayan bir sürece dönüştürür: tehlikeler bölüm ve ekipman bazında kayda girer, riskler puanlanır, her önlem bir sorumluya ve termine bağlanır. Termin yaklaşınca sistem hatırlatır, önlem kapandığında artık risk yeniden hesaplanır. Yenileme süresi (az tehlikeli 6, tehlikeli 4, çok tehlikeli 2 yıl) takvimden takip edilir; kaza veya ramak kala kaydı açıldığında ilgili risk değerlendirmesi güncellenmek üzere işaretlenir. Bakım tarafındaki arıza geçmişiniz de aynı panelde durduğu için, kronik arızalı ekipmanın aynı zamanda bir tehlike kaynağı olduğunu bakım verinizle birlikte görürsünüz. Üstelik açık kalan uyumsuzlukların ceza riskini Türk Lirası olarak önünüze koyar — hangi maddeyi bugün kapatmanız gerektiğine tahminle değil rakamla karar verirsiniz. Risk değerlendirmenizi klasörden çıkarıp işleyen bir sisteme taşımak için Periyon İSG modülünü inceleyin.
PERİYON İLE UYGULA
Periyon İSG modülünü incele →